S KENC
5 months ago - 2 Dakika, 24 Saniye
tr
az
en
kk
ky
uz
ru
tk

Türk Kültüründe Peşkeş (Pişkeş) Geleneği

Kısaca hediye alış-verişi şeklinde özetlenebilecek pîşkeş kelimesi zamanla peşkeş olarak kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde peşkeş çekmek ifadesi ise başkasının malını birine bağışlama, yersiz ve uygunsuz bir amaçla verilmemesi gereken bir şeyi başka birine verme olarak nitelendirilmektedir. Ancak tarihe bakıldığında “hediye alış-verişi” anlamıyla pîşkeşin Türk devlet geleneğinde yeri olan ve kökleri eski Türklere kadar uzanan bir uygulama olduğu görülecektir. 

Türk Kültüründe Peşkeş (Pişkeş) Geleneği


Devlet iç işlerinde ve uluslararası münasebetlerde sıklıkla kullanılan pîşkeş Çin ve Bizans kültürünün yanı sıra Orta Doğu devlet geleneklerinde ve Osmanlı’da da uygulanmıştır. 17’nci yüzyıla gelindiğinde bu hediyeleşme devlet merasimlerinde yeri olan bir uygulama olmuştur.

Türk Geleneklerinde Sadakat ve Hürmet Nişanesi Pişkeş (Peşkeş)

Dünya çapında tanınan bir Tarih otoritesi olan Prof. Dr.Halil İnalcık’ın tanımıyla pîşkeş üst makamda bulunan birine sadakat ve hürmet nişanesi olup, makamın himayesi ve otoritesini kabul anlamına gelmektedir. Dolayısıyla dostluk, bağlılık ve barışın bir simgesi olarak alınıp verilen pîşkeş, bir otorite aracı olarak kendine vücut bulmuştur. 

Selçuklularda başkent Konya’ya yeni gelen hükümdara bu tür hediyelerin takdimi bir kanun hükmündeydi. İlhanlılar dönemine bakıldığında da bu geleneğe rastlanılmaktadır. Anadolu Selçuklular İlhanlı Devleti’ne tuzgu veya sa’uri adıyla pîşkeş verirken, Türkmen hanedanlar ile Timurlular pîşkeş kelimesini kullanmayı tercih ettiler. Çağatay döneminde de hükümdarlara 9 çeşit hediye takdim edildiğine rastlanır.

Osmanlı’da Pişkeş Geleneği

Türk Kültüründe Peşkeş (Pişkeş) Geleneği


17. yüzyıla kadara savaşlardan elde edilen ganimetler Osmanlı Devleti’nin en büyük gelir kalemini oluşturmakta idi. Bu gelenek ise elde edilen zaferlerle elde edilen ganimetlerin sultana sunulması olarak vücut buluyordu. Örnek verilecek olursa;

  • • Sultan I. Murad’ın oğlu Şehzade Bayezid ile Germiyanoğlu’nun kızının düğün merasiminde yabancı hükümdarlar ve civar beylikler tarafından altın, gümüş, develer ve bakımlı atlar hediye edilmiştir.
  • • Düzmece Mustafa olayın bastıran Sultan II. Murad’ın başkent Bursa’ya gelmesiyle kendisine elbiseler takdim edilmiştir.
  • • 1475 yılında Kefe fethinden sonra kumandanlar Fatih Sultan Mehmed’in huzuruna fetihten elde edilen ganimetlerle çıkmışlardır.
  • • 1495-1496 deniz savaşlarından zaferle dönen Kaptan-ı Derya Barbaros Hayreddin Paşa, Kanuni Sultan Süleyman’a binlerce esirin taşıdığı binlerce çuha, yüzlerce kese altın, inci-mercan teşbihler, altın kadehler ve gerdanlıklar hediye etmiştir.

Özellikle 17. yüzyılın Osmanlı açısından bir değişim ve dönüşüm çağı olması bakımından pîşkeş büyük bir iç hazine geliri olmaya başlamıştır. Söz konusu uygulama bu yüzyıldan itibaren askeri ve siyasi alanda kaydedilen gerilemeler neticesinde hakimiyetin yeniden tesisi ve meşruiyetin temini gibi fonksiyonları yerine getirmiştir. Dolayısıyla günümüzdeki adıyla peşkeş geleneği, bir kamu geliri olmasının yanı sıra dayanışma ve bağlılığı ifade eden psikolojik bir sembol olmuştur.