Harun Macit
2 months ago - 3 Dakika, 56 Saniye
tr
az
en
kk
ky
uz
ru
tk

Tarihteki İlk Türk Devletleri

Türkler, M.Ö.7 yüzyılda Kömen Dağları eteklerinde tarih sahnesine çıkmış ve tarih boyunca Asya, Avrupa ve Afrika’da irili ufaklı devletler kurmayı başarmışlardır. Gittikleri her coğrafyaya kendi kültürlerini götürmüşler ve bu coğrafyaların kültüründen etkilenmişlerdir. 

Tarihteki İlk Türk Devletleri


Çin kaynaklarına göre Asya’da ilk Türk siyasi varlığı M.Ö 3. yy'da Hunlar ile başlamıştır. Hunlar Mete Han zamanında büyük bir imparatorluk kurmuş, Moğolları yenerek önemli ticaret yollarını denetim altına almışlardır. Asya Hunları olarak anılan bu devletin yıkılması ile sırasıyla Göktürkler ve Uygurlar tarih sahnesine çıkmışlardır. Tarihte kurulan ilk Türk devletleri beraberlerinde Orhun Kitabeleri gibi Türk tarihini aydınlatacak önemli eserler bırakmışlardır.

İlk Türk Devletleri ve Özellikleri

Asya Hun İmparatorluğu (M.Ö 220-MS 48)

Tarihteki İlk Türk Devletleri


Asya Hunları, Teoman Han tarafından M.Ö 220 yılında kurulmuştur. Orta Asya’da kurulan İlk Türk devleti olma özelliği de taşıyan Asya Hun İmparatorluğu aynı zamanda tarihte kurulan ilk Türk devleti olmasıyla da çok önemli bir yere sahiptir. Asya Hun İmparatorluğu Türk boylarını ilk kez tek bayrak altında toplamıştır. 

Çin toplumu tarafından bir tehlike olarak görülen bu devletin saldırılarına karşı Çin Seddi inşa edilmiştir. Yerleşik hayata geçmemişler, atlı-göçebe yaşam tarzını benimsemişlerdir. Mete Han döneminde orduda onluk sistem oluşturulmuş, M.S 48 yılına gelindiğinde ise ikiye ayrılarak dağılmışlardır.

Avrupa Hun İmparatorluğu (352-486)

Tarihteki İlk Türk Devletleri


Kavimler göçü sonucu Avrupa topraklarına ulaşan Türkler, Balamir Kağan önderliğinde Avrupa Hun Devleti'ni kurmuşlardır. Avrupa’da kurulan ilk Türk devleti olan Avrupa Hun İmparatorluğu bugünkü Macaristan topraklarında kurulmuştur. Atilla döneminde en parlak devrini yaşamış olan Avrupa Hunları, Anadolu'ya yapılan ilk Türk akınlarını gerçekleştirmiştir. 

Tanrının Kamçısı unvanı ile anılan Attila döneminde Bizans ile Margos ve Anatolyos antlaşmalarını yapılmış, Doğu Roma vergiye bağlanmıştır. Avrupa Hun İmparatorluğu Atilla’nın ölümünün ardından Hun kavimlerin ayaklanmaları ve Bizans saldırıları neticesinde zayıflamış ve 469’da yıkılmıştır.

I. Göktürk Devleti (552 – 630)

Tarihteki İlk Türk Devletleri


Ötüken topraklarında Bumin Kağan tarafından kurulan devlet, ikiye ayrılmış ve iki farklı şekilde yönetilmiştir. Göktürk Devleti, doğu sınırı Japon Denizi, batı sınırı Hazar Denizi, güney sınırı Hindistan, Kuzey sınırı Sibirya olan toprakları hakimiyetine almıştır.

Türk ismini kullanan ilk Türk devleti olma unvanını taşıyan I. Göktürk Devleti, Çin baskıları nedeniyle zayıflamış, doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Doğu Göktürkler 630, Batı Göktürkler ise 659 senesinde Çinliler tarafından yıkılmıştır.

II. Göktürk Devleti (682 – 744)

II. Göktürk Devleti’nin yıkılması ardından Kutluk Kağan önderliğinde kurulmuştur. En parlak dönemini Bilge Kağan döneminde yaşayan devlet, Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk'un hayatlarını kaybetmeleri sonucu gücünü yitirmeye başlamıştır. 

Devletin vaziyetini fırsat bilen Basmiller, Uygurlar ve Karluklar, 744 yılında II. Göktürk Devleti’ni yıktılar. Türk edebiyatı ve Türk Tarihinin ilk yazılı örneği olan Orhun kitabeleri II. Göktürk Devleti döneminde yazılmıştır.

Uygur Devleti (745 – 840)

Tarihteki İlk Türk Devletleri


İlk Türk devletleri
arasında ilk kez yerleşik hayata geçen Uygurlardır. Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından 745 yılında kurulan devlet, mimari eserler bırakan, minyatür ve tezhip sanatına ait eserler yapan ilk Türk devletidir. Göktürkler gibi kendisine ait bir alfabesi olan bu devlet, Çin ile kurmuş oldukları yakın ilişkiler neticesinde Mani dinini benimsemiştir. Uygur Devleti Kırgız saldırıları sonucunda yıkılmış, Kansu ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmıştır.

Hazar Devleti (630 – 968) 

Tarihteki İlk Türk Devletleri


Sabir toplulukları, Batı Göktürk devletinin güç kaybetmesiyle birlikte bölgede hakimiyet kurarak Hazar Devletini kurdular. Hazar Devleti, Hz Osman'ın İslam ordularının fetihlerini durdurarak İslam orduları ile savaşan ilk Türk devleti olmuş ve İslamiyet’in Kafkaslara ulaşmasının önünü kapatmıştır. Hazarlar 657 yılında Göktürk İmparatorluğunun yıkılmasının ardından Göktürk’lerin batısında kalan Türk topluluklarını da kendi sınırlarına katarak, Karadeniz’in Kuzeyi ile Hazar Denizi arasında kalan bölgenin hakimi olmuşlardır. 

Hazar Devleti Museviliği benimseyen tek Türk topluluğu olmuş ve diğer dinlere oldukça hoşgörülü davranmışlardır. Bizans ve Slavlar ile yapılan savaşta zayıflayan devlet Derebeyliğe dönüşmüş, 1030 yılında Peçenekler Derebeyliklerini yıkınca Hazar Devleti tamamen yıkılmıştır.

Yukarıda anlatılanlan devletlerin tamamı kurulmuş en önemli ilk türk devletleri olarak tarih sayfalarında yerlerini almışlardır. Ancak bu devletlerin dışında büyüklü küçüklü daha pek çok Türk devleti kurulmuştur. Bu devletleri; Avarlar, Kırgızlar, Bulgarlar, Karluklar, Türgişler, Macarlar, Peçenekler, Oğuzlar, Kıpçaklar, Akhunlar ve Sabirler şeklinde sıralayabiliriz.